News | Show all
20/06/2017

Do Good zorgarchitectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Een nulmeting begint bij nul

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 13/08/2013

author: BAVO

source: administrator

status: article


Drie vragen over de aard, het nut en het onderwerp van ontwerpend onderzoek in de Noorderkempen

Hoe kan vanuit kleine steden en landelijke gebieden een ruimtelijk programma geformuleerd worden dat voorbij gaat aan de gebruikelijke verstedelijking? Architectuurcentrum Ar-tur nam in samenwerking met Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete en de Warande de proef op de som met de organisatie van een Landschapslab in de Noorderkempen. Het afsluitende debat bracht de leermomenten uit verschillende programmaonderdelen samen. Het onderstaande artikel reconstrueert enkele discussiepunten.

1) Wat is ontwerpend onderzoek ?

Moderator Sofie Troch (Team Vlaams Bouwmeester) trapte het debat af met de filosofische vraag: ‘wat is ontwerpend onderzoek en wat betekent het voor de regio Noorderkempen?’ Prompt beantwoorde zij zelf het eerste deel van de vraag vanuit de werking van de Vlaams Bouwmeester: ‘Ontwerpend onderzoek poneert hypothetische scenario’s en vraagstellingen die als hefboom functioneren voor de gegeven beleidscontext.’

Het voordeel van de vliegende start was dat snel duidelijk werd dat de panelleden vooralsnog weinig toe te voegen hadden. De repliek van René van der Lecq (Ruimte Vlaanderen) en Roeland Dudal (Architecture Workroom Brussels) paste naadloos in de definitie van de Vlaams Bouwmeester. Jammer genoeg werden de lokaal betrokken panelleden niet gehoord omtrent hun opvatting van ontwerpend onderzoek. De gegeven beleidstoepassing van ontwerpend onderzoek verscheen hiermee als enige denkpiste.

De consensus werd verstoord toen Deputé Rik Röttger (bevoegd voor o.a. leefmilieu, fiscaliteit en waterlopen) het woord nam. Het ontwerpend onderzoek van Delva Landscape Architects bestempelde hij als een landschappelijk totaalkunstwerk dat niet onder doet voor de Kolonies van Wortel en Merksplas. De droombeelden, zo stelde hij, laten de essentiële vraag onbesproken: hoe vertalen we al deze mooie ideeën naar de realiteit?

De provocatie van de Deputé plaatst vraagtekens bij ontwerpend onderzoek voor zover het uitdrukkelijk als beleidsinstrument neergezet wordt. Geen wonder dat een politicus de uitvoering van het ontwerpend onderzoek naar zich toetrekt en zo het laatste woord naar zich toetrekt. En terecht, de uitzonderlijke erfgoedwaarde van de Kolonies is ondenkbaar zonder een uitzonderlijke overheidsopdracht. Ontwerp gaat hierbij hand in hand met herhuisvesting, tewerkstelling en ordehandhaving.

Het probleem is dat binnen deze discussie het omgekeerde evengoed waar is. Als ruimtelijk ontwerp niet denkbaar is zonder een politiek fiat, dan geldt het omgekeerde evengoed. Een politiek akkoord blijft een ijle, zwevende speculatie als het niet geïnformeerd wordt vanuit een ruimtelijk ontwerp waarbinnen engagementen afgerekend worden. Politiek en ruimte liggen verknoopt als een möbiusring waardoor de vraag wie het laatste woord voert weinig relevant is.

Bepalend voor de aard van ontwerpend onderzoek is de vraag naar haar ‘bestemmeling’. In het debat leek een of ander beleidsprogramma de noodzakelijke alfa en omega van ontwerpend onderzoek. Maar kan het ontwerpend onderzoek de bestuurlijk niveaus kortsluiten en een private of maatschappelijke organisatie rechtstreeks adresseren? Of kan het ontwerpend onderzoek interesses agenderen en in functie hiervan nieuwe samenwerkingsverbanden creëren? Zo ja, welke uitgangspunten vormen in die gevallen de leidraad van het ontwerpend onderzoek? Kortom, een andere bestemmeling verandert de coördinaten van het debat fundamenteel.

2) Wat is het nut van ontwerpend onderzoek ?

Een tweede discussiepunt betrof de functie van ontwerpend onderzoek binnen het veranderende ruimtelijke beleid in Vlaanderen. René van der Lecq lichtte toe hoe de leidraad bij de opmaak van het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen ligt in het subsidiariteitsbeginsel. De regionale overheid denkt niet langer in termen van afbakeningen, arceringen en pijlen. In de plaats daarvan komen een set van prikkelende begrippen, strategische keuzen en voorbeeldprojecten die de lokale partners stimuleren hun gedroomde landschappen zelf te realiseren.

De kritiek op het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV) werd door het panel unaniem beaamd. Lokale ontvoogding past in de verschuiving van ruimtelijke ordening naar ruimtelijke ontwikkeling – een wereld van verschil binnen dezelfde afkorting. Terwijl de eerste interpretatie van R.O. steunt op het algemene structuurplan als belangrijkste instrument, draait bij de nieuwe interpretatie alles om locatie-specifieke ontwikkelingsprojecten.

Het ontwerpend onderzoek blijkt een handig instrument in de cultuuromslag. Het panel oppert verschillende functies, onder meer:

- Ontwerpend onderzoek smeedt coalities. Speculatieve toekomstbeelden stellen betrokken partijen in staat om onderlinge verlangens af te stemmen en engagementen vast te leggen.

- Ontwerpend onderzoek zorgt voor een integrale benadering – weliswaar binnen de contouren van het specifieke project. Schotten tussen de verschillende beleidsniveaus (nationaal, regionaal, lokaal) en beleidssectoren (ruimte, erfgoed, natuur, toerisme, ...) verliezen betekenis.

- Ontwerpend onderzoek krikt de ambitie op en kleurt buiten de lijntjes.

Het enthousiasme wordt getemperd door Roeland Dudal die een mogelijke Catch-22 ontwaart. Hij waarschuwt dat een visionair ontwerpend onderzoek vroeg of laat stoot op de onwrikbare grenzen van het institutionele kader. Opmerkelijk is dat de overheidsdiensten goed bewust zijn van deze problematiek. René van der Lecq legt uit hoe in de opmaak Beleidsplan Ruimte plaats gemaakt wordt voor uitzonderingszones waarin alle regels opgeheven worden. Het probleem blijft echter dezelfde zolang er geen antwoord komt op de vraag hoe de regelvrije experimenten vanuit hun geïsoleerde bestaan vertaald worden naar een structurele verandering binnen de institutionele realiteit van gewestplannen, eigendomsrechten en dergelijke meer.

Een heel andere Catch-22 schuilt in de manier waarop de beoogde subsidiariteit aanleiding is voor een … nieuwe bevoogding. Wat het meest opvalt aan de ‘Vlaamse’ krachttermen is het generische karakter ervan: veerkrachtige ruimte, productief landschap, ruimtelijk metabolisme, enzovoorts. Ook al lijkt het lokale niveau aan zet, de abstracte termen maakt dat zo goed als elke lokale actie past binnen Vlaamse doelstellingen. Het is ook de reden waarom de krachttermen probleemloos gereproduceerd worden binnen de meest uiteenlopende situaties.

Eerder dan vrij experiment, is een precieze bepaling van de gebruikte krachttermen nodig. Over welke ruimtelijke veerkracht spreken we, wie benut die veerkracht, om wat te doen en met welk resultaat? Ook hiertoe is ontwerpend onderzoek een nuttig instrument. Speculatieve scenario’s kunnen de houdbaarheid van de krachtterm uittesten binnen concrete, lokale situaties. Ook kan het ontwerpend onderzoek vanuit de Noorderkempen eigen krachttermen formuleren en op de Vlaamse agenda prikken. Pas dan zal duidelijk worden hoe serieus Vlaanderen het neemt met lokale ontvoogding.

3) Wat is het onderwerp van ontwerpend onderzoek ?

Een laatste discussiepunt in het debat was de juiste schaal waarop het ontwerpend onderzoek in de Noorderkempen gevoerd wordt. De vraag is dan of het ontwerpend onderzoek een visie moet formuleren op de leefomgeving van pakweg Essen tot Herentals? Of zijn er strategische ontwerpuitdagingen die bepalend zijn voor de Noorderkempen als geheel? De juiste schaal is, met andere woorden, een vraag naar het juiste onderwerp van ontwerpend onderzoek. Het panel kwam niet tot een eenduidige standpunt.

Een discussie tijdens het eerste programmadeel van het Landschapslab is uiterst relevant. Naar het einde van de ‘Ontdekkingstocht Noorderkempen’ waarschuwde Jan Bastiaens (Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed) voor een al te gemakkelijke fascinatie met de Kolonies van Wortel en Merksplas. Hij stelde – terecht – dat de vorm van de kolonie niet typisch is voor de werkelijke ontwerpuitdagingen in de Noorderkempen. De schaalvergroting, inbedding en ontsluiting van de tuinbouwcomplexen is veel bepalender.

De impact van de tuinbouw neemt echter niet weg dat ook de kolonies vandaag een betekenis en waarde hebben. Met het oog hierop is het zinvoller om niet te vertrekken van het ‘typische’ geval, maar van het ‘universele’ element. Het typische zoekt naar het bijzonder geval dat beeld staat voor de Noorderkempen als zodanig. Het universele zoekt in elk afzonderlijk geval  een betekenis en waarde die de Noorderkempen overstijgt en direct relevant is op een hoger – Vlaams, Belgisch, Europees – niveau?

De stopplaatsen op de ontdekkingstocht bieden een ideale aanleiding om de oefening te maken. Zo stond de groep aan het vliegveld van Weelde Statie stil bij de geschiedenis van de heide als gemene grond en de teloorgang van deze traditie in de 18de Eeuw ten voordele van grootgrondbezit. De latere omvorming tot militair domein maakt dat gronden als deze tot op vandaag grotendeels intact gebleven zijn en bovendien wit ingekleurd staat op de gewestplannen. Om beide redenen is de grond erg gegeerd voor diverse exploitatie (recreatie, woonuitbreidingsgebied , gevangenis, …) Niets staat echter in de weg van een herstel van de oorspronkelijke gemene grond. Op die manier kan de ruimtelijke ontwikkeling van de witte vlekken een voorbeeld stellen aan Vlaanderen rond onroerend erfgoed en gemeenschappelijk grondgebruik.

Een andere spannende uitdaging ligt bij de alleenstaande en vooral ook leegstaande kerkgebouw in het landschap – de Ontdekkingstocht stond stil bij de kapel van het Geheul. De Noorderkempen kan als proeftuin functioneren van hergebruik van religieus erfgoed dat voorbij gaat aan vermarkting – de invulling van restaurant, hotel of boekhandel is wellicht niet aan de orde op een uitgestrekte heide. Of wat te denken van de explosieve uitgroei van de tuinbouw tot industrieel complex met alle problemen van dien aard (logistiek, ontsluiting, voorzieningen, geurhinder, lichtvervuiling, uitzicht, …) De ruilverkaveling nieuwe stijl zorgt voor de mobiliteit van Noorderkempense grond.

Tijd en ruimte ontbreekt in dit artikel om de universele betekenis te identificeren in de andere stopplaatsen van de Ontdekkingstocht, zijnde: Wortel Kolonie, Dorpslint Rijkevorsel, Sint Jozef, Breebos verblijfspark, Merksplas Kolonie en de nieuwe stadsboerderij aan het Viervingerpark. In ieder geval kan een ontwerpend onderzoek van start gaan dat niet volgend, maar bepalend is voor het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen in opmaak. Het succes van het Landschapslab ligt niet in de zoektocht naar een niche binnen de abstracte krachttermen die vanuit een hoger beleidsniveau opgedrongen worden. De inzet is omgekeerd: het Landschapslab formuleert vanuit de lokale realiteit van de Noorderkempen eigen krachttermen en inspireert van hieruit het nieuwe ruimtelijke beleid in Vlaanderen.

 

References

Commentaar geschreven naar aanleiding van het Landschapslab georganiseerd door Ar-Tur in samenwerking met Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete en de Warande. Zie: http://centrum.ar-tur.be/2013/04/03/festival-het-gedroomde-landschap-landschapslab/