News | Show all
17/10/2017

Verslaafd aan architectuur

Een artikel over de betekenis van de Biertempel discussie voor de architectuurcultuur in België

05/10/2017

Wafels, bier en architectuur

Een artikel naar aanleiding van de herbestemming van de Beurs in Brussel tot biertempel naar ontwerp van Robbrecht & Daem Architecten.

18/09/2017

Creatio ex nihilo

Column #1 over de oorsprongsmythen van de architectuur

03/08/2017

Zorg dragen voor architectuur

Artikel over gebruik en postproductie in de architectuur naar aanleiding van het Jozef Plein in PC Cartias (Melle).

20/06/2017

Do Good architectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Is onzichtbare geestelijke gezondsheidszorg mogelijk?

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 03/02/2013

author: BAVO

source: Psyche

status: article

 


De Vlaams Bouwmeester werkt momenteel aan de Pilootprojecten Zorg. Het betreft een samenwerkingsprotocol met de Minister van Welzijn, het Agentschap Zorg en Gezondheid en VIPA. De bedoeling is dat vijf pilootprojecten de basis leggen van een nieuwe genereus en robuust beleid voor zorgarchitectuur in Vlaanderen.[1]

Aan de basis van de pilootprojecten ligt het pleidooi voor een ‘onzichtbare zorg’ dat opgesteld werd door de Vlaams Bouwmeester, Peter Swinnen.[2] De term wil een gepast architecturaal en ruimtelijk antwoord bieden op de nieuwe zorgrelaties en zorgketens die vandaag ontluiken – mede onder invloed van Artikel 107.

Het pleidooi definieert in dit kader van de vermaatschappelijking van de zorg zeven vuistregels – zeven zogenaamde onzichtbaarheidsfactoren:

1. Maximaliseer collectief wonen: beroep doen op elkaar biedt sociale, ruimtelijke en financiële voordelen;
2. Creëer grootschaligheid: surplus aan ruimte is noodzakelijk voor stedelijke kwaliteit;
3. Creëer kleinschaligheid: intimiteit, geborgenheid en huiselijkheid maakt een waardig wonen mogelijk;
4. Durf stedelijk programmeren: ouderen en zorgbehoevenden verdienen een plaats in het centrum van de woonwijk;
5. Benut private markt: echte investeerders zorgen voor maatschappelijk kapitaal en ruimtelijke kwaliteit;
6. Ontwikkel intelligente regelgeving: regelgeving mag niet vertrekken vanuit minimale scenario’s, maar moet aanleiding zijn voor innovatieve ontwerpintelligentie;
7. Laat je uitdagen door ontwerpend onderzoek: ontwerpvrijheid laat ambitieuze initiatieven ingang vinden.

Over de implementatie van het pleidooi in de pilootprojecten valt vanzelfsprekend nog weinig te zeggen. Op dit moment stelt zich de vraag of het pleidooi wel toepasselijk genoeg is als visionair kader voor de ontwerp- en bouwopdracht in de zorg? Bijkomende vraag is of het ook algemene geldigheid kan afdwingen?

Vooreerst blijkt het pleidooi vooral vanuit een ruimtelijke reflex geschreven. Peter Swinnen vertrekt vanuit de vaststelling dat zorg onderdeel is van industrieel complex. Zorginstellingen presenteren zich als fabrieken die slechts beantwoorden aan interne logica’s en geen relatie aangaan met de buitenwereld. Deze toestand wordt beantwoord met: “Onzichtbare zorg is zorg die niet meer afgezonderd maar geïntegreerd is in het maatschappelijke en stedelijke leven.”

De nobele ambitie wordt discutabel als we lezen dat het reusachtige bouwprogramma in de zorg niet alleen toelaat om de zorg te herdefiniëren, maar ook om de stad vorm te geven. Vanuit het perspectief van een architecturaal en ruimtelijk beleid is dit heel aannemelijk. In de liberale beleidstraditie van België is een doortastende sturing op stadsontwikkeling onmogelijk zonder grootschalige publieke bouwprogramma’s. Het gevaar is echter dat zorgvraagstukken slechts een instrumentele bijgedachte worden binnen torenhoge ruimtelijke ambities.

Vervolgens valt ook op dat het pleidooi voor onzichtbare zorg gekaderd wordt vanuit de snel groeiende markt voor residentiële ouderenzorg. Het pleidooi start met de projectie dat België tegen 2050 twee miljoen zestig plussers meer zal tellen dan vandaag. Rekening houdend met de noodzaak van zelfredzaamheid, zet de Vlaams Bouwmeester in op geïntegreerde woonzorgzones. Het betekent dat ouderenzorg uitgebouwd wordt tot een vanzelfsprekend onderdeel van het alledaagse stedelijke leven.

Met deze inzet op het zogenaamde grijze goud kiest de Vlaams Bouwmeester echter voor de gemakkelijkste weg. Hoe vernieuwend zullen de pilootprojecten zijn in een sector die over het algemeen behoorlijk genormaliseerd is? Een sector waarin de patiënt bovendien geëmancipeerd is als klant en afhankelijk van de eigen noden en verlangens keuze heeft uit een divers aanbod. Vooral serviceflats en kangoeroewoningen minimaliseren vandaag het klinisch karakter van de ouderenzorg.

Het pleidooi voor onzichtbare zorg moet toegepast worden op een meer weerbarstige ontwerpopgave om haar nut en voordeel te bewijzen. De geestelijke gezondheidszorg lijkt in deze een meer uitdagende keuze. Om diverse redenen verkeert de geestelijke gezondheidszorg nog steeds in een industrieel complex dat zich afkeert van de bewoonde wereld.

In de eerste plaats is er vanuit het perspectief van de patiënt vaak nood aan prikkelarme omgevingen. Een integratie van de geestelijke gezondheidszorg in het stedelijke weefsel is evident binnen de mantelzorg en de residentiële psychiatrische zorg (pvt’s). De vraag is of dezelfde ambitie haalbaar is binnen de therapeutische en acute zorg – en of het ook wenselijk is? En wat met de hi-risk zorgen in de forensische psychiatrie?

In de tweede plaats is er vanuit maatschappelijk perspectief weinig tolerantie naar geestelijke gezondheidszorg. De ruimtelijke segregatie van de geestelijke gezondheidszorg is een historisch gevolg van een politieke en sociale verdringing naar de marges van de stad. Een integratie van de geestelijke gezondheidszorg vraagt dan ook een grensverleggend denken over de ruimtelijke ordening in het algemeen – dat acceptabel is voor de goegemeente.

Verder is voor de psychiatrische instellingen de afbouw van het gesegregeerde bestaan niet vanzelfsprekend. De eigendommen vormen een bijzonder groot financieel en symbolisch kapitaal dat niet zomaar verspeeld wordt. Scenario’s voor een ruimtelijke integratie van de geestelijke gezondheidszorg moeten dan ook een visie ontwikkelen over de toekomst van de landelijk gelegen instellingen.

Tenslotte is er een afwezig perspectief van de markt. Private aannemers en kapitaalgroepen zijn weinig geïnteresseerd in zware en langdurige zorg, maar vooral in patiënten met lichte profielen. De private markt is bijvoorbeeld erg actief in de bouw en exploitatie van serviceflats.

Kortom, het uitzetten van een visionair kader voor zorgarchitectuur gebeurt best in een sector die de opgesomde onzichtbaarheidsfactoren op de proef stelt. Enkel zo zal de toepassing ervan aanleiding geven voor innovatieve ontwerpkennis die een reële verandering teweeg brengt in het Vlaamse zorglandschap.


References

 

[1] Zie: www.pilootprojectenzorg.be
[2] O.a. gepubliceerd in Bouwmeester Rapport 2010-2011, pp. 96-103

Artikel gepubliceerd in Psyche, jaargang 25 (1), maart 2013, uitgave van VVGG