News | Show all
03/08/2017

Zorg dragen voor architectuur

Artikel over gebruik en postproductie in de architectuur naar aanleiding van het Jozef Plein in PC Cartias (Melle).

20/06/2017

Do Good architectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

De brug tussen stad en zorg

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 01/12/2011

author: BAVO

source: Ruimte

status: article

 

Psychiatrische instellingen zijn vanouds vreemde lichamen die zich ophouden in de marge van het stedelijk leven. Vandaag hebben die instellingen baat bij integratie in dat stedelijk weefsel. De masterplannen van Sint-Norbertus (Duffel) en Dr. Guislain (Gent) zijn daarvan goede voorbeelden.

 

De geestelijke gezondheidszorg “vermaatschappelijkt”: zogenaamde zorgcircuits breken door de instellingsmuren heen, geven zorg een plaats in het maatschappelijke weefsel en spelen beter in op de behoeften van de patiënt. Die tendens heeft ook een ruimtelijke dimensie. Dat leidt tot nieuwe bouwopgaven. Zo worden psychiatrische centra in algemene welzijns- of wijkprogramma’s opgenomen. Of er worden buiten de instelling woonvormen voor uitbehandelde patiënten ontwikkeld, zoals psychiatrische verzorgingstehuizen en aanleunwoningen.

 

Dat Vlaanderen snel verstedelijkt, biedt psychiatrische instellingen – die vaak in groene buitengebieden liggen – de kans om een brug te slaan naar de rest van stad of dorp. Door hun terreinen open te stellen voor het publiek, bereiden die centra de integratie van de patiënt in de samenleving voor. Er is in dat geval sprake van een omgekeerde vermaatschappelijking van de psychiatrie. Aangepaste ruimtelijke arrangementen transformeren het terrein van de instelling tot een stedelijk gebied. Dat gebied kan als groenzone, als verbinding voor wandelaars en fietsers fungeren. Soms gaat dat gepaard met een cultureel aanbod.

 

Vraag is hoe het terrein van een klassieke psychiatrische instelling tot een heuse zorgcampus kan worden ontwikkeld. De integratie van de instelling in het naburige stadsweefsel is cruciaal, maar de interne ruimtelijke ordening is minstens even belangrijk. Psychiatrische instellingen bevinden zich immers veelal op uitgestrekte terreinen, waarop elke ruimtelijke samenhang ontbreekt. De bouwproductie was doorgaans het resultaat van ad hoc genomen beslissingen die inspeelden op dringende behoeften van de verschillende afdelingen. De ruimtelijke kwaliteit was dus afhankelijk van de goede wil van de directie, de ontwerpers en andere betrokken partijen.

 

Het ontbreken van ruimtelijke kaderplannen kwam de omgevingskwaliteit van psychiatrische instellingen niet ten goede. Belangrijker nog is dat die lacune vandaag de vermaatschappelijking van de geestelijke gezondheidszorg dreigt te dwarsbomen – of zelfs in de kiem te smoren. De ruimtelijke kwaliteit van de psychiatrische zorgcampus bepaalt immers de beleving van en de beeldvorming rond geestelijke gezondheid. Twee praktijkvoorbeelden tonen aan dat geïntegreerde psychiatrische zorgcampussen geen utopieën zijn.

 

Duffel

Het Psychiatrisch Ziekenhuis (PZ) Sint-Norbertus (onderdeel van de vzw Emmaüs) liet in 2006 een ruimtelijk masterplan voor de campus in het Antwerpse Duffel opstellen. In dat document schetsen de ingenieurs/architecten Marc Hendrickx en Ramon Kenis de ruimtelijke ontwikkelingskansen van de campus, zowel op het vlak van de interne organisatie als van de integratie in de onmiddellijke omgeving. Op die manier worden de krachtlijnen uitgezet voor de opwaardering van het gebied: met het masterplan in de hand kan de instelling haar bouwopgaven afstemmen op de aanwezige ruimtelijke kwaliteit (vijvers, groenvoorzieningen, een dreef…) en andere omgevingsfactoren (dorpskern, station, toegangsweg…).

 

Het plan heeft al bij al bescheiden ambities, maar is desalniettemin baanbrekend in een sector met een aanzienlijke impact op de leefomgeving. PZ Sint-Norbertus bekleedt met zijn masterplan dan ook een unieke plaats in het Vlaamse zorglandschap, en in de psychiatrie in het bijzonder. De psychiatrische campus strekt zich uit van het station tot de kerk en beslaat zo een groot deel van de kern van Duffel (hij wordt begrensd door de Spoorwegstraat, Stationsstraat en Rooienberg). Bovendien genereert een psychiatrisch ziekenhuis heel wat stedelijke activiteit. In het masterplan werd de complexiteit van de site voor het eerst grondig geanalyseerd en vanuit een samenhangende ruimtelijke visie gestructureerd.

 

Luc Pelgrims, technisch directeur van PZ Sint-Norbertus, omschrijft het plan als een “ruggengraat”, een structureel document waarop bij elke belangrijke beslissing kan worden teruggegrepen. De instelling kan sindsdien elke afzonderlijke bouwopgave inpassen in de ruimtelijke ontwikkeling van de hele campus. De huidige - soms enigszins bedroevende - ruimtelijke kwaliteit van de campus is niet eens het resultaat van zorgstrategische overwegingen – daar voor zou nog begrip kunnen worden opgebracht. Ze is het resultaat van een volledig op zorg georiënteerde besluitvormingsproces. Met ruimtelijke kwaliteit werd daarbij geen rekening gehouden.

 

Bovendien maakten weinig transparante gunningsprocedures voor ontwerp en bouw het moeilijk om ruimtelijke kwaliteit te garanderen. Ten gevolge van het opstellen van het masterplan heeft de technische dienst een groter aandeel in het bewaken van de ruimtelijke kwaliteit van afzonderlijke bouwopgaven en wordt het beslissingsproces enigszins geprofessionaliseerd. Kaderplannen kunnen helpen om een tot dan nog onbestaand discours te openen over de belevings- en beeldwaarde van de campus, en dat in relatie tot de algemene visie op de normalisatie van de psychiatrische zorg.

 

Stedelijk leven

In het masterplan van Duffel wordt de ruimtelijke organisatie van de psychiatrische instelling bekeken vanuit het oogpunt van de zorg. Samenvattend zijn twee lijnen van doorslaggevend belang. De eerste lijn is dat de psychiatrische instelling in Duffel op een voormalig kloosterdomein is ontstaan - de dichtbebouwde achtertuin van het klooster is daarvan een illustratie. De psychiatrische instelling was lange tijd ook uitsluitend via het klooster toegankelijk – en dat klooster was letterlijk een huizenhoge muur die de instelling van de stedelijke omgeving afscheidde. Vandaag is de onthaalfunctie van het klooster overgenomen door het administratiegebouw in de Stationsstraat. Daardoor is een nieuw circulatiepatroon ontstaan – dat patroon staat evenwel haaks op de historische gebouwen en is evenmin op de nieuwbouw afgestemd.

 

Een tweede lijn is dat Sint-Norbertus zich in de loop der jaren tot een psychiatrisch ziekenhuis heeft ontwikkeld. Dat is ook te merken aan de andere op de campus opgetrokken gebouwen, zoals het algemeen ziekenhuis annex school voor verpleegkunde, het rusthuis en het in het oude kasteel ondergebrachte gemeentelijke museum voor verpleeg- en heemkunde. De middelbare school vormt de uitzondering op de regel. Het klinische programma vertaalt zich in een typologie waarbij elk gebouw één centrale voordeur heeft voor circa 150 bedden. Die monofunctionele en tegelijk ook collectieve benadering van psychiatrische zorg strookt niet langer met de huidige opvattingen. Ook in Sint-Norbertus wordt er tegenwoordig naar gestreefd patiënten slechts kortstondig op te nemen. Dat wordt gekoppeld aan langdurige zorg buiten de instelling. Die nazorg wordt aangeboden in psychiatrische verzorgingstehuizen en aanleunwoningen in de nabije omgeving van de campus.

 

Het ruimtelijke masterplan haalt Sint-Norbertus uit zijn isolement en zet de campus op de kaart als een volwaardig deel van Duffel. Het plan vertrekt van twee assen (noordzuid en oostwest), die het terrein verbinden met de omgeving en het voor iedereen toegankelijk maken. De assen zuigen het stedelijk leven op verschillende manieren in de campus: fietsers gebruiken het terrein als doorsteek, jongeren vinden er een hangplek, wandelaars benutten het als park, andere bezoekers komen er specifiek voor de kunst… De campus wordt zo een onderdeel van een meer geïntegreerde leefomgeving – die ’s avonds weliswaar voor het verkeer wordt afgesloten. Het is niet langer een desolate zorgomgeving die haar gebruikers van het leven doet vervreemden. Een doordachte ruimtelijke ordening vormt zo de sleutel voor de omgekeerde vermaatschappelijking van de geestelijke gezondheidszorg.

 

Familiale woonruimte

Een andere manier om de leefomgeving op te waarderen is de keuze voor een voor de psychiatrie nieuwe ruimtelijke typologie. Die typologie baseert zich op het archetype van het Vlaamse huis: het vrijstaande rijtjeshuis in landelijk gebied. Volgens dat nieuwe woonmodel leven maximaal tien patiënten samen in een gebouw met individuele kamers en een gemeenschappelijke voor- en achtertuin. De traditionele achterbouw (garages, tuinhuisjes en ateliers) wordt als therapielokaal gebruikt.

 

Deze typologie breekt met de traditionele collectieve voorzieningen en creëert een bijna familiale woonsituatie. De ruimtelijke organisatie simuleert een normale leefomgeving, met een directe en heldere grens tussen privéwoning en gemeenschappelijke ruimte. Dat de therapieruimte zich buiten de woning bevindt – behalve voor de gesloten afdelingen – stimuleert het sociaal contact tussen de patiënten. Deze ruimtelijke organisatieprincipes sluiten aan bij het door de instelling gevolgde sociaaltherapeutische model. Het samenleven van de patiënten vormt daarbij een volwaardig onderdeel van de therapie. Dat verklaart ook waarom de woningen niet aan het ziektebeeld van de patiënten worden aangepast.

 

Samen met de kunstwerken op het terrein draagt de doordachte ruimtelijke ordening voor de gebruikers bij aan de belevingswaarde van de zorgcampus. Minstens even belangrijk is evenwel dat het project verandering brengt in de algemene beeldvorming rond geestelijke gezondheid in de samenleving.

 

Dr. Guislain

Het Psychiatrisch Centrum Dr. Guislain (vallend onder de vzw Broeders van Liefde) is een monumentale negentiende-eeuwse site. Het ziekenhuis werd ontworpen door arts Jozef Guislain, een pionier in de medische behandeling van geesteszieken. Die behandeling vond volgens hem bij voorkeur in een groene omgeving plaats. In het gebied in het noorden van de stad Gent konden de patiënten destijds volop rust, vrijheid en veiligheid genieten. Maar in de loop van de twintigste eeuw werd het psychiatrisch centrum door de verstedelijking ingehaald. Nu maakt het als een soort kloosterburcht deel uit van de Gentse voorstad.

 

In 2007 kreeg architect Patrick Lefebure de opdracht een masterplan op te stellen - aanleiding waren de nieuwbouw van een gastenverblijf met twintig bedden en de vraag van de stadsdiensten om de boomgaard open te stellen als buurtpark. Die tuinen werden informeel al door de buurtbewoners gebruikt, maar het instellingsterrein echt als publiek domein benutten, zou tot een conflict met het zorgprogramma kunnen leiden. Een deel van de patiënten heeft immers behoefte aan een prikkelarme omgeving.

 

De vraag van de stad Gent is kenmerkend voor de geschiedenis van de campus en de beeldvorming omtrent geestelijke gezondheidszorg. Het psychiatrisch centrum heeft in de loop der jaren zijn aparte status min of meer verloren en is geëvolueerd tot een waardevolle groenzone in het hart van een dichtbebouwde volkswijk. Die positieve beeldvorming werd ook in de hand gewerkt door interne infrastructuuringrepen, zoals de vervanging van slaapzalen door individuele kamers, en de aankoop en sloop van een autoherstelplaats ten behoeve van een extra toegang. Voorts is er nieuwe wetgeving die bepaalt dat psychiatrische verzorgingstehuizen buiten het instellingsterrein moeten worden opgericht.

 

Een en ander leidde ertoe dat de leiding van het psychiatrisch centrum de infrastructurele vertaling van het zorgstrategisch plan in heroverweging nam met de bedoeling een coherente ruimtelijke ontwikkelingsvisie te formuleren. De spontane ontwikkeling die het psychiatrisch centrum doormaakte, vormt daarbij de basis van twee ontwikkelingslijnen.

 

Patio’s en tuinen

In de eerste plaats worden de zich aan de rand van het terrein voordoende kansen benut. De nabijheid van het stedelijke weefsel biedt mogelijkheden om verbindingen met de buitenwereld te maken. Op die manier kan een open terrein ontstaan, waar het hele gebeuren niet langer geconcentreerd is op het oude, indrukwekkende toegangsportaal. Zo heeft de nieuwe entree aan de Francisco Ferrerlaan heel wat verkeerstromen naar zich getrokken door de strategische ligging van de parkeerruimte en de nieuwe voedingsdienst (een keuken in een apart gebouw). Het psychiatrisch verzorgingstehuis Lorkenstraat is rechtstreeks toegankelijk, doordat de nieuwbouw is opgevat als een op de gelijknamige straat aansluitend beluik. Beide toegangen zijn open, maar gemakkelijk te controleren.

 

Het ontwikkelingsschema borduurt voort op die verdichting aan de rand van de instelling. De uitbreiding van het psychiatrisch verzorgingstehuis Lorkenstraat is gepland in een beluik in het verlengde van de straat. Aan de noordgrens van de instelling is in een uitbreidingszone voorzien, die ruimtelijk aansluit op de aanpalende rijhuizen en achtertuintjes. De verwachte uitbreidingen reflecteren zo op eigenzinnige wijze de woningtypologie in de buurt van de instelling – zowel aan de straatzijde als in de kleine achtertuintjes en dito achterbouwsels. De patiënten wonen samen in bijna individuele woningen, die evenwel onderling via strategische doorsteekjes, patio’s en dienstgangen met elkaar zijn verbonden.


In de tweede plaats worden de kansen in het historische ziekenhuiscomplex benut. De negentiende-eeuwse infrastructuur van het Psychiatrisch Centrum Dr. Guislain is moeilijk aan te passen aan de hedendaagse normen op het gebied van zorg en huisvesting. Afbraak is evenwel niet wenselijk, gezien de uitzonderlijke erfgoedwaarde van de gebouwen. De concentratie van nieuwbouw aan de rand van de instelling maakt het mogelijk het historische gebouwencomplex voort te ontwikkelen ten behoeve van publieke functies (museum, vormingscentrum en school). Tegelijk worden nieuwe, in volume beperkte gebouwen opgetrokken die recht doen aan de ruimtelijke structuur van het geheel. Zo sluit de vleugel van het nieuwe gastenverblijf naadloos aan bij de kloosterarchitectuur van het oude hospitaal - met zijn nieuwe, ingesloten tuin vult hij die structuur zelfs aan.

 

Beide ontwikkelingslijnen passen in de algemene doelstelling van het masterplan om een verzorgde woonomgeving voor patiënten te creëren, zonder afbreuk te doen aan de therapiefunctie. In die huiselijke omgeving staan universele woonwensen centraal (veiligheid, restruimten, identiteit…). Aan die universele woonwensen werd in de ruimtelijke ordening van de oude collectieve voorzieningen niet tegemoetgekomen. Die tijd is gelukkig voorbij en vandaag beschikt elke patiënt niet alleen over een eigen kamer met bed en wastafel, maar heeft hij ook het recht zichzelf te zijn in een normale stedelijke omgeving. Op die manier wordt de zorgarchitectuur uitgezuiverd. Ze evolueert van een behandelomgeving tot een woonomgeving, waar elke patiënt zich thuis kan voelen. Die identificatie wordt versterkt door de simulatie van een normaal stedelijk weefsel, met onder meer restruimten waar patiënten zich vrij kunnen bewegen. Die patio’s en tuinen – die als groene long bewaard blijven door de verdichting aan de rand van het terrein – zijn onmisbare bouwstenen van de behandeling. Het masterplan is zo de eerste stap om de vervreemding in een klassiek psychiatrisch ziekenhuis tegen te gaan.

 

 

References

Gepubliceerd in Ruimte #12, december 2011, een uitgave van VRP