News | Show all
17/10/2017

Verslaafd aan architectuur

Een artikel over de discussie rond de Biertempel en haar betekenis voor de architectuurcultuur in België

05/10/2017

Wafels, bier en architectuur

Een artikel naar aanleiding van de herbestemming van de Beurs in Brussel tot biertempel naar ontwerp van Robbrecht & Daem Architecten.

18/09/2017

Creatio ex nihilo

Column #1 over de oorsprongsmythen van de architectuur

03/08/2017

Zorg dragen voor architectuur

Artikel over gebruik en postproductie in de architectuur naar aanleiding van het Jozef Plein in PC Cartias (Melle).

20/06/2017

Do Good architectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Een geïntegreerde psychiatrische zorgcampus

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 30/11/2011

author: BAVO

source: Psyche

status: article

 

Download pdf

 

Het ruimtelijk masterplan voor PZ Sint-Norbertus in Duffel

 

PZ Sint-Norbertus, onderdeel van vzw Emmaüs, stelde in 2006 op eigen initiatief een ruimtelijk masterplan samen voor de campus – een document opgemaakt door ingenieurarchitecten Marc Hendrickx en Ramon Kenis. Het document definieert de ruimtelijke ontwikkelingskansen van de campus zowel voor de interne organisatie als voor de integratie met de onmiddellijke omgeving. Hiermee worden de krijtlijnen uitgezet voor een opwaardering van haar terreinen. Met het masterplan in de hand is de instelling nu in staat haar bouwopgaven af te stemmen op de aanwezige ruimtelijke kwaliteiten (vijvers, groenzones, dreef, …) en andere omgevingsfactoren (dorpskern, station, toegangsweg,…)

 

Met het masterplan neemt PZ Sint-Norbertus een unieke positie in binnen het zorglandschap in Vlaanderen en binnen de psychiatrie in het bijzonder. Al is het masterplan bescheiden in haar ambities, toch vormt het een baanbrekend document binnen een sector die een aanzienlijke impact heeft op de leefomgeving. Zo legt de campus van Sint-Norbertus beslag op een groot gebied in Duffel dat begrensd wordt door de Spoorwegstraat, Stationsstraat en Rooienberg en zich zo uitstrekt van het station tot de kerk. Bovendien concentreert het psychiatrisch ziekenhuis programma’s op haar terrein die heel wat stedelijke activiteit met zich meebrengen. Voor het eerst wordt deze complexiteit geanalyseerd en gestructureerd vanuit een ruimtelijk masterplan.

 

De technische directeur van PZ Sint-Norbertus, Luc Pelgrims, omschrijft het document als een ruggengraat om naar terug te grijpen tijdens beslissingsprocessen. Het stelt de instelling in staat om de productie van de hele campus mee te nemen in het beslissingsproces over individuele bouwopgaven. De huidige, soms wat beschamende ruimtelijke kwaliteit van de campus is immers niet zozeer het gevolg van een primaat van zorgstrategische overwegingen in het ontwerp – dat valt nog te verantwoorden. Eerder is het probleem dat het besluitvormingsproces volledig gericht werd op de zorgbehoefte. Op geen enkele manier werd de ruimtelijke inpassing van het zorgproject in rekening gebracht. Hierdoor raakte de ruimtelijke kwaliteit steevast gecompromitteerd binnen dringende behoeften en toevallige omstandigheden.

 

Daar bovenop kwam een weinig transparante gunningsprocedure naar architecten – terwijl nu juist het initiatief van deze partij zo belangrijk was in de realisatie van ruimtelijke kwaliteit. Met het masterplan versterkt de technische dienst van het psychiatrisch ziekenhuis haar aandeel in de ruimtelijke kwaliteit van individuele bouwopgaven. Het masterplan vormt een instrument om een tot nog toe onbestaand discours op te zetten over de belevings- en beeldwaarde van de campus in relatie tot de algemene visie rond de normalisatie van de psychiatrische zorg.

 

Het masterplan analyseert en structureert de ruimtelijke organisatie van de psychiatrische instelling opdat het optimaal recht doet aan de zorgvisie. Samenvattend zijn hierin twee lijnen van groot belang.

 

In de eerste plaats is PZ Sint-Norbertus ontstaan op een voormalig kloosterdomein. De psychiatrische instelling was enkel toegankelijk via het klooster – een letterlijke huizenhoge muur die de instelling isoleerde van de stedelijke omgeving. Dit betekent ook dat de instelling vanuit het klooster gegroeid is – zichtbaar in de dichte bebouwing in de achtertuin van het klooster. Vandaag is de regulerende functie van het klooster overgenomen door het onthaal- en administratiegebouw in de Stationsstraat. Hierdoor is een nieuw circulatiepatroon geïntroduceerd dat haaks staat op de historische gebouwen en bovendien ook nooit consequent afgestemd is op de bouwproductie.

 

In de tweede plaats is PZ Sint-Norbertus doorheen de tijd ontwikkeld tot een ziekenhuisomgeving voor psychiatrische behandeling. De klinische functie bepaalt uiteindelijk ook de randprogramma’s die vandaag op de campus gehuisvest worden, zoals het algemeen ziekenhuis met verpleegsterschool, de ouderenhuisvesting en het gemeentelijk museum voor verpleegkunde en heemkunde (in het oude kasteel). De middelbare school vormt hierop de uitzondering. Het ziekenhuisprogramma vertaalt zich ook in een typologie waarin elk gebouw één centrale voordeur kent die ca. 150 bedden bedient. Deze monofunctionele en ook collectieve benadering van psychiatrische zorg strookt niet meer met de huidige opvattingen. PZ Sint-Norbertus streeft vandaag naar korte opname binnen de instelling, gepaard met langdurige zorg buiten de instelling. Deze laatste zorg wordt aangeboden in PVT’s en aanleunwoningen in de nabije omgeving van de campus.

 

Het ruimtelijke masterplan maakt dus het geïsoleerde karakter van PZ Sint-Norbertus in Duffel ongedaan en zet het op de kaart als een volwaardig stadsdeel. Hiervoor definieert het masterplan twee assen (NZ en OW) die de aansluiting garanderen met de omgeving en het terrein gemakkelijk doorwaadbaar maken voor iedereen. Deze assen zuigen op verschillende manieren het stedelijke leven binnen op de campus, zoals fietsers die het terrein benutten als doorsteek, jongeren die het gebruiken als hangplek, wandelaars die het als park benutten en bezoekers specifiek voor de kunst. De campus wordt zo veel meer een geïntegreerde leefomgeving – die weliswaar ’s avonds afgesloten wordt voor verkeer – in plaats van een desolate zorgomgeving die haar gebruikers vervreemd van het leven. Een doordachte ruimtelijke ordening vormt zo de sleutel voor een omgekeerde vermaatschappelijking van de geestelijke gezondheidszorg.

 

Een bijkomende manier om een waardevolle leefomgeving uit te bouwen is de keuze voor een nieuw ruimtelijk woonmodel dat zich baseert op het archetype van de Vlaamse woning: de vrijstaande rijwoning in landelijk gebied. In dit model wonen maximum tien patiënten samen in een woning met individuele kamers en gemeenschappelijke voor- en achtertuin, terwijl de traditionele achterbouwsels (garages, tuinhuisjes en ateliers) herdacht worden als therapielokaal. In deze keuze wordt duidelijk een breuk gemaakt ten opzichte van de traditionele, collectieve voorzieningen ten voordele van een quasi familiale woonsituatie. Hiermee wordt een meer normale residentiële leefomgeving gesimuleerd waarin een directe en duidelijke grens bestaat tussen de private woning en de gemeenschappelijke ruimte. Dit betekent ook dat de therapieruimte buiten de woning gesitueerd wordt – behalve voor de gesloten afdelingen – en patiënten zo aangezet worden tot onderling sociaal verkeer. Met deze ruimtelijke organisatieprincipes sluit PZ Sint-Norbertus dan ook aan op het socio-therapeutische model dat zij hanteert. Het samenleven van patiënten wordt hierbij als volwaardig deel beschouwd van de therapie. Om dezelfde reden maakt PZ Sint-Norbertus bij voorkeur geen differentiatie in type woningen per ziektebeeld.

 

Samen met de uitzonderlijke kunstwerken die gerealiseerd werden op de campus, draagt de doordachte ruimtelijke ordening van de campus bij aan de belevingswaarde van de zorgcampus voor de gebruikers. Minstens even belangrijk is ook de bijdrage van deze inzet voor de algemene beeldvorming rond geestelijke gezondheid in de samenleving.

 

References

Artikel gepubliceerd in Psyche, jaargang 23 (4), december 2011, een uitgave van VVGG.