News | Show all
18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Een les in architecturale meerwaarde

In de Wetstraat realiseerde het architectenkantoor 51N4E de verbouwing van het hoofdkantoor van de Vlaamse christendemocratische partij CD&V. De ontwerpopdracht mag dan op het eerste gezicht weinig schokkend nieuws zijn – in de Wetstraat zijn wel meer hoofdzetels gevestigd – het resultaat is niettemin opmerkelijk. Niet in de eerste plaats om de bijzondere naamgeving, Wet89, die slechts verwijst naar straat en huisnummer en weinig uitstaans lijkt te hebben met het politieke programma dat zij huisvest. Ook de hoogstaande vormgeving distantieert zich in eerste instantie van expliciete verwijzingen naar de ideologie en macht die zich in het kantoorpand concentreert. Bovendien is het programma van het partijhoofdkwartier uitgebreid met extra ruimte voor bevriende organisaties en vooral met een publieke eet- en drankgelegenheid: het Wereldsalon.

CD&V neemt vandaag met de renovatie van het afgeleefde en afgeschreven partijbureau aan de Wetstraat een voorbeeldige plek in binnen het nationale en Europese machtscentrum. Tegen de achtergrond van de monotone kantoorgevels die de Wetstraat rijk is en de nimmer ophoudende verkeersstroom die het dagelijks te slikken krijgt, valt Wet89 op door zijn sierlijke lichtheid en openheid. De oude, lage betonstructuur – aanvankelijk gezien als reden voor totale afbraak – bleek geen beperking voor het inrichten van stijlvolle landschapskantoren die genereus baden in het licht. Ook de anonieme en zielloze locatie van de Wetstraat – aanvankelijk gezien als reden tot verhuis – bleek toch vele mogelijkheden in zich te dragen voor het inrichten van een warme thuishaven voor de partij en unieke stedelijke zichtlocatie van waaruit het stedelijke leven kan gade geslagen worden.

In het kantoorpand werd een heldere organisatie aangebracht die geleidelijk opstijgt naar het bureau van de voorzitter op de hoogste verdieping. Bedoeling was om de geledingen van de partij leesbaar aanwezig te stellen, ook in de graad van afwerking. Op de verdieping van de voorzitter bevinden zich de bureaus van naaste medewerkers, een gezellige afgesloten wachtruimte en de statige vergaderzaal voor de partijtop. Opvallend zijn de lounge en het slaapvertrek die als een filmset opgenomen zijn in het bureau van de voorzitter. Even intrigerend is het ingenieuze draaideurcircuit dat diplomatiek topoverleg vergemakkelijkt. Onder het voorzittersniveau bevinden zich drie verdiepingen met kantoor-, vergader- en bibliotheekruimten voor de verschillende diensten en administraties. Hoewel de landschapskantoren de optimale sfeer creëren voor samenwerking en ontmoeting zorgen plafondhoge kasten voor de gepaste visuele afscheiding en glaspartijen voor de nodige akoestische afzondering. De eerste verdiepingen worden verhuurd aan bevriende organisaties.

Uitzondering op de regel is het Wereldsalon, dat op de benedenverdieping de allesbepalende ruimte is met toegang links in de voorgevel. De zichtbaarheid en toegankelijkheid van het zelfstandig gerunde ontbijt-, lunch- en theehuis laten het spontaan dienstdoen als uniek voorportaal van het hoofdkwartier. De relatief kleine oppervlakte van het café wordt gecompenseerd door een opvallende, gebogen plafondafwerking die zich uitstrekt over twee verdiepingen. Het eigenlijke onthaalloket bevindt zich ietwat verdoken rechts van het café, in het verlengde van de feloranje, bijna roodkleurende hal die toegang biedt tot de liften, trap, perszaal en achterbouw. In de achterbouw bevindt zich eveneens de ondergrondse parking en de grote bijeenkomstzaal. Zowel de persruimte als de achterbouw werden niet meegenomen in de vernieuwingsoperatie, maar enkel wat opgepoetst. Een interne passage van het Wereldsalon naar de persruimte ontspant de informele ontmoeting tussen pers en partijleden.

In alles toont Wet89 een groot bewustzijn van de maatschappelijke impact van bouwprojecten. Zo koos de opdrachtgever voor een duurzame omgang met het nauwelijks veertig jaar oude kantoorpand door de betonstructuur ondanks enkele ongemakken opnieuw te gebruiken en de gevel te renoveren. Ook is uitdrukkelijk aandacht besteed aan de rol die architectuur speelt in het bemiddelen van geijkte sociale verhoudingen. Vooral het Wereldsalon blijkt het unieke kruispunt waar personeel, mandatarissen en partijleden elkaar ongedwongen treffen en blijven hangen. Verder is het opmerkelijk dat Wet89 niet alleen profiteert van de voordelen die de locatie op de Wetstraat biedt – voornamelijk op vlak van mobiliteit, de nabijheid van instellingen en de goede zichtbaarheid – maar ook volop participeert aan het stedelijke gebeuren. Zo geeft Wet89 met het Wereldsalon ruimhartig een extra attractie terug aan de Wetstraat die goed gesmaakt wordt door de vele gebruikers uit de buurt.

De integratie van bezorgdheden die buiten de eigenlijke opdrachtenportefeuille vallen (het realiseren van de nodige kantooroppervlakte) is het vanzelfsprekende gevolg van de architectuurreflex waaruit de opdrachtgever handelt. Reeds samen met de vernieuwing van de partij en de naamsverandering schoof toenmalig voorzitter Stefaan De Clerck ook het nieuwe partijgebouw als prioriteit naar voren. Deze ambities werden overgenomen onder het voorzitterschap van Yves Leterme en gekoppeld aan de kartelvorming met de Vlaams-nationalistische partij N-VA. Het was tenslotte onder voorzitter Jo Vandeurzen dat gekozen werd voor de verbouwing in plaats van nieuwbouw. De architecturale vernieuwing van de partij werd volledig toevertrouwd aan algemeen secretaris Pieter Demeester en – op voorspraak van toenmalig Vlaams Bouwmeester bOb Van Reeth en Jan Bruggemans – het indertijd beloftevolle Brusselse architectenbureau 51N4E. De architecten werden reeds betrokken in de zoektocht naar een nieuw gebouw dat de partij dicht bij de modale Vlaming moest brengen. Eerst was een ruimte in de toen nog verloederde Ravensteingalerij in beeld, waar het idee groeide om een drankgelegenheid te integreren in het kantoorprogramma.

Als politieke partij staat CD&V niet alleen in het aanboren van architecturale kwaliteit. Zo liet ook de Franstalige socialistische partij PS zich in de vernieuwing van haar hoofdzetel (2003) bijstaan door BASE Design en het architectenkantoor Lhoas & Lhoas. Het modernistische gebouw uit 1964 naar ontwerp van Maxime Brunfaut werd extra in de rode tint gezet om nog beter dienst te doen als uithangbord van de partij. De benedenverdieping werd ook uitdrukkelijk gereorganiseerd als podium voor (pers)conferenties met rode voorzetwanden en levensgrote partijlogo’s. Als zodanig is het architecturale ontwerp van Lhoas & Lhoas uitdrukkelijk instrumenteel opgevat binnen de mediatieke belangen van de PS. In Wet89 daarentegen is de architecturale kwaliteit zelf dé primaire zorg en is de uitstraling van de partij eerder een mooi meegenomen meerwaarde. Alle ontwerpaandacht werd geïnvesteerd in de creatie van een stijlvolle werkomgeving waar de dagelijkse gebruikers zich goed voelen – niet in de vormgeving van propaganda.

Het zonder meer prioriteit geven aan de architecturale kwaliteit boven de ideologische noden en verlangens van de opdrachtgever lost de gangbare spanning op tussen de gebruikswaarde en logowaarde van een gebouw. Als te veel gezocht wordt naar de uitstraling van een gebouw, gaat dit meestal ten koste van het dagelijkse gebruik. Wet89 weet een discrepantie meesterlijk te omzeilen door de hoogwaardige gebruikskwaliteit van het gebouw zelf de aanleiding te laten zijn van de mediagenieke uitstraling. De totale afwezigheid van propaganda in de vormgeving (zoals kleur, logo’s, vaandels en goedkope slogans) blijkt bij alle gebruikers het ijs te breken. De negatieve betekenislaag die gebruikelijk aan een hoofdkwartier van een machtspartij verbonden is, verdwijnt immers in verwondering. Eerder dan een ontoegankelijk bolwerk dat de ideologische koers bewaakt en mandaten onderling verdeelt, identificeren zowel bekenden als onbekenden Wet89 als een gastvrij huis waar samenwerking centraal staat.

Het vernieuwde hoofdkwartier zoekt dus in de eerste plaats een uitstraling binnen de partijgelederen. Logisch, want het brengt voor een politieke partij veel meer op om de eigen rangen te overtuigen van haar geloofwaardigheid dan de aandacht te trekken van de anonieme en vaak verstrooide voorbijganger op straat. Architecturale kwaliteit is hiervoor een geschikt medium omdat het mensen in hun dagelijkse betrokkenheid en welbevinden voor zich wint. Dergelijke spontane identificatie is iets wat een ideologisch discours niet vermag en al helemaal niet bereikbaar is via machtsontplooiing. Op die manier zien we in Wet89 de politieke meerwaarde van zuiver architecturale ingrepen. Openheid stond voorop in de inrichting van de kantoorvloeren en de Wereldsalon moest een publieke plek worden – voor architecten vandaag twee dada’s bij uitstek.

De architecturale kwaliteit in Wet89 is dus onmogelijk zonder een opdrachtgever die in staat blijkt om boven de directe ideologische voorkeuren en stijlkenmerken uit te stijgen. Deze attitude wordt doorgaans betiteld als goed opdrachtgeverschap. Cruciaal is dat de architect de nodige armslag krijgt om de architecturale kwaliteit van het ontwerp te waarborgen. Immers, hoe meer de politieke logica in het ontwerp naar de achtergrond verdwijnt en architecturale kwaliteit op het voorplan komt, hoe meer politieke meerwaarde ontstaat. In het ontwerp van Wet89 respecteerde de opdrachtgever sterk de autonomie van de architect door de verzuchtingen van het personeel op te vangen – niet noodzakelijk te beantwoorden. Ook werd de inspraak functioneel beperkt tot een enkele bijeenkomst. Het uit de wind zetten van de architect bleek noodzakelijk om te vermijden dat partijkleuren en -logo’s in de vormgeving binnenslopen, geijkte afscheidingen de landschapskantoren verkavelden en ook het publieke Wereldsalon verwaterde tot het obligate politiek praatcafé. In het ontwerp van Wet89 combineert de opdrachtgever een bijzonder respect voor de autonomie van de architectuur met een alerte omgang voor de meerwaarden die hieruit ontstaan.

Deze voorbeeldige houding van de opdrachtgever is echter niet mogelijk zonder dat het gepaard gaat met iets wat je het goede architectschap zou kunnen noemen. Terwijl de opdrachtgever binnen het ontwerp zichzelf censureert ten voordele van de architect, is het voor de architect even noodzakelijk om gevoelig te zijn voor de impliciete randvoorwaarden en verwachtingspatronen die binnen een ontwerpopdracht overgedragen worden. 51N4E voelde de verruimingsoperatie van CD&V goed aan door de ambitie om een open huis te creëren heel letterlijk te nemen en tegelijk ook voldoende afstand te nemen van ideologisch gekleurde motivaties. De zakelijke kantoorinrichting en de toevoeging van een neutrale lunchgelegenheid speelden goed in op de zoektocht van de CD&V naar vertrouwen en geloofwaardigheid, zowel binnen de partij als voor de buitenwacht. Hoewel deze verwachtingen niet zomaar onder woorden gebracht worden in een programma van eisen, blijken ze retroactief wel essentieel deel van de wens naar een nieuw partijhoofdkwartier.

De unieke architecturale kwaliteit van Wet89 komt dus niet noodzakelijk voort uit ideologische verwantschap tussen architect en opdrachtgever – deze kwestie blijft onuitgesproken. Wat wel duidelijk is, is het wederzijdse respect voor de inherente logica’s die eigen zijn aan de architecturale dan wel politieke discipline. 51N4E profileert zich hierbij uitdrukkelijk als identiteitsverschaffer die aan de opdrachtgever een vehikel aanreikt zonder zich zorgen te maken over de manier waarop de opdrachtgever hiervan gebruikmaakt. Waar het 51N4E om draait is om de neutrale verbouwingsoperatie op te laden met een persoonlijke fascinatie voor stedelijke ruimte en veel minder de politieke winst die de opdrachtgever hieruit puurt. CD&V als opdrachtgever van zijn kant straalt een totaal vertrouwen uit in de kracht van architecturale en ruimtelijke kwaliteit. Voor de opdrachtgever levert architectuur immers een bijdrage niet zozeer in de uitbeelding van de bekende politieke identiteit, maar in het levendig houden van het broodnodige proces van vernieuwing en verruiming. Het resultaat van deze goede samenwerking zal dus nooit een slap compromis zijn – in dit geval tussen het architecturale concept en de politieke context. Wat ontstaat, is een win-winsituatie waarin opdrachtgever en architect de wederzijdse belangen en fascinaties realiseren door elkaar te prikkelen om beide binnen de eigen discipline tot het uiterste te gaan.