News | Show all
05/10/2017

Wafels, bier en architectuur

Een artikel naar aanleiding van de herbestemming van de Beurs in Brussel tot biertempel naar ontwerp van Robbrecht & Daem Architecten.

03/08/2017

Zorg dragen voor architectuur

Artikel over gebruik en postproductie in de architectuur naar aanleiding van het Jozef Plein in PC Cartias (Melle).

20/06/2017

Do Good architectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Architectuur met schaduw

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 21/09/2016

author: BAVO

source: A-plus

status: article

Download PDF

Version française

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

 

Nog niet zo heel lang geleden waren ontwerpopdrachten in ons land onlosmakelijk verbonden met financiering door politieke partijen. Elke partij had wel zijn bevriende architecten het was een publiek geheim dat bij elke overheidsopdracht een percentage van het ereloon de partijkas spekte. Ook projectontwikkelaars hanteerden dat systeem. De gevolgen waren ernaar: een stad als Gent heeft zo geleden onder de bouwwoede dat men de naoorlogse periode er gekscherend als De Derde Wereldoorlog omschrijft.

Als tegenbeweging ontstond in Vlaanderen de Architectuurcultuur, die de architectuur van de macht terechtwees. In de praktijk werd de private woningbouw een model in de sensibilisering rond architecturale en ruimtelijke kwaliteit. Het model van een andere, authentieke ontwerppraktijk werd gesitueerd in de spontane relatie tussen architect en opdrachtgever. Daarom pakte het pionierswerk van ‘Architectuur als Buur’ uit met allerhande villa’s in de omstreken van Gent.

In de theorievorming zette Geert Bekaert de toon met zijn pleidooi om de architectuur buiten de invloedssfeer van de politiek te houden. Hij sublimeerde een openlijke afkeer van maatschappijverbeteraars in het primaat van het alledaagse wonen. Het uiterlijke vertoon van rijkdom in het Hotel Solvay van Victor Horta weerhield hem er niet van om het huis op te voeren als ideaalbeeld voor de gemeenplaatsigheid van de architectuur.µ

 

Autonomie op krukken

In scherp contrast met de verwante disciplines stedenbouw en ruimtelijke ordening bestaat er daardoor geen publiek debat over architecturaal ontwerp. Een architectuurdiscours is zelfbevestigend (het vertelt doorgaans de levensloop van het ontwerp), wordt gekenmerkt door een eigen zinnig taalgebruik (met neologismen zoals doorwaadbaarheid) en zoekt zijn referenties binnen een afgelijnde architectuurgeschiedenis (met hoogstens een occasionele uitstap naar de kunst).

De recente televisiereeks Reyers 2020, over de ontwerpwedstrijd voor het nieuwe VRT-complex, is in dat opzicht symptomatisch. Op het moment dat architecten het gezicht van de stad kunnen bepalen en ze daarvoor op de koop toe primetime media-aandacht krijgen, ontwikkelen de deelnemers een discours dat zich vrij waant van elke politieke en sociale realiteit. Office KGDVS spant de kroon met een speelse, bijna naïeve vingeroefening waarbinnen drie gestapelde basisvormen vrijelijk verschoven worden binnen het beschikbare kavel. Enkel in het verhaal van Robbrecht & Daem blijkt er rondom de Reyerslaan een buurt te bestaan.

In die context van depolitisering heeft kritiek geen plaats, behalve wat Lieven De Cauter als begeleidingstheorie bestempeld heeft. De architect is vooral een doener en de interpretatie van zijn standjes wordt overgedragen aan een kritische waarnemer, die vervolgens – vaak in opdracht – een verheerlijkend discours aanheft. De arbeidsverdeling houdt de fantasie van een architectuur zonder schaduw moeiteloos in stand. De rol van architectuur in processen als grondspeculatie, gentrificatie, segregatie en stedelijke herovering is zonneklaar, maar blijft onuitgesproken.

 

Politisering van de opdracht

De zelfcensuur van de architectuur werd tot op zekere hoogte doorbroken door de Vlaams Bouwmeester. De leidraad in de werking van bOb Van Reeth was dat een goede architectuur steunt op een goede opdracht. Zo zien we in de Open Oproep hoe de projectdefinitie ook rekenschap aflegt over de maatschappelijke impact van de opdracht. De ambitie was om de ontwerpintelligentie die architecten in private opdrachten aan de dag legden nu ook te mobiliseren voor overheidsopdrachten zoals stadskantoren, scholen, zorgcentra enzovoort.

 

De Pilootprojecten, opgezet door Peter Swinnen, wachtten niet langer op een opdracht om maatschappelijke uitdagingen (collectief wonen, reconversie van brownfields en nog veel meer) op tafel te leggen. De ontwerpoefening gebeurde altijd in direct contact met de bevoegde minister en de betrokken overheidsdiensten, middenveldorganisaties en geïnteresseerde marktpartijen. Het architecturale ontwerp diende ertoe om betrokken en belanghebbende partijen met elkaar in gesprek te brengen en een coalitie te smeden.

De herpolitisering van de opdracht is een eerste stap om de politieke dimensie van architectuur terug te denken, maar zorgt ervoor dat het creatieve zwaartepunt naar de opdrachtgever verschuift. De werking van de Bouwmeester heeft een archief vol boeiende ontwerpkennis opgeleverd, maar uiteindelijk blijft het vijftal ontwerpen een variatie op eenzelfde thema, uitgezet door de opdrachtgever. Pragmatisme onder deelnemende architecten is nooit ver weg. Een diepgaande interpretatie van de opdracht maakt geen schijn van kans als ze niet past in de belangen van de opdrachtgever en andere betrokken onderhandelaars.

 

Politisering van het ontwerp

De vraag is of architectuur ook een eigen handelingsbekwaamheid of agency heeft. Een architect komt niet in beweging zonder de legitimering van een voorafgaande bouwopdracht. Ongevraagde architectuur krijgt al snel het stempel kunst te zijn: denk maar aan het werk van Luc Deleu, Wim Cuyvers of Rotor. Dat is onterecht omdat de wereld van de kunst de betrokken architecten juist in staat stelt om de maatschappelijke relevantie van hun arbeid te verhogen. Omgekeerd zijn het juist de bouwende architecten die de architectuur reduceren tot een nummer in hun oeuvre (zie de voorjaarsexpositie van Office KGDVS in Bozar).

Er is in de architectuur een omgekeerde evenredigheid tussen aandacht en relevantie. Hoe autonomer het werk zich opstelt, hoe meer aandacht het opslorpt. De regel geldt ook omgekeerd: architectuur die niemand herkent als architectuur die naam waardig, verzet ondertussen wel de bakens van het maatschappelijke debat. Wat te denken van de ongevraagde architectuur van De Huizen, een alternatief detentieproject van de gelijknamige vzw (> p. 73). Een klein groepje vrijwilligers met een absolute non-architectuur realiseert wat goedbetaalde architectuurbureaus (zoals Stéphane Beel Architecten in Beveren) niet voor elkaar kregen: het ontwerp van een humane gevangenis.

Allicht kunnen er ook lessen getrokken worden uit de geschiedenis van Ringland als alternatief antwoord op het mobiliteitsvraagstuk van Antwerpen. Pas toen het idee Ringland uit de portfolio van een groot architectenbureau (Stramien) getrokken werd, groeide het uit tot gemeengoed. Het belang van een anoniem, onbetaald en langdurig engagement staat haaks op het traditioneel dienstverlenende beroep, dat gericht is op naamherkenning, oeuvre, oplevering van een opdracht enzovoort.

 

Ten slotte

Architectuur is vormgeven aan de mensenstad, de polis waarin wij leven. De band tussen architectuur en politiek is op die manier een basisgegeven dat op verschillende manieren geactualiseerd wordt. Het is aan ons om te vermijden dat de ontmoeting tussen architectuur en politiek een duivelspact wordt doorheen een niet-aflatende kritiek. Alle architectuur is politiek, en de architectuur die zegt vrij te zijn van politiek nog wel het meest.

 

Gepubliceerd in A+ 261 Re-politicize, pp. 45-47