News | Show all
03/08/2017

Zorg dragen voor architectuur

Artikel over gebruik en postproductie in de architectuur naar aanleiding van het Jozef Plein in PC Cartias (Melle).

20/06/2017

Do Good zorgarchitectuur

Artikel over de rol van ontwerp in zorgarchitectuur.

18/03/2017

Sprak er iemand over healing environment ?

Lees hier over de bijdrage van Charles Jencks en de postmoderne architectuur aan de ontmanteling van de kliniek.

22/02/2017

Pic Nic Architectuur

Een retroactief manifest voor Pic Nic the Streets als bijdrage aan de architectuurcultuur in België. Version Française

13/02/2017

Wraak op de commons

Een artikel over het nakende einde voor Agrocité en de toekomst voor architectuur onder zelfbeheer.

03/02/2017

Architectuur van de schaamteplek

Wie grip wil krijgen op de problemen van in psychiatrische ziekenhuizen, begint bij het ontwerp van de isolatiekamer.

22/12/2016

Van Utopia naar Wuustwezel

Er zijn weinig termen die zo’n beladen betekenis hebben in de architectuurgeschiedenis als utopie. Version Français

21/12/2016

Relational Architecture

Read about the production proces of the Kanunnik Petrus Jozef Triest Square in the Psychiatric Centre Caritas, Melle. Article in DutchEnglish / French

12/12/2016

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

Artikel over de tentoonstelling 'Ensembles. Architectuur en Ambachtschap' in deSingel en Vlaams Architectuurinstituut.

15/10/2016

Bouwstenen voor het psychiatrisch centrum van de toekomst

Lees meer over de visieontwikkeling rond het psychiatrisch centrum van de toekomst gepubliceerd in Psyche.

03/10/2016

Eco-politiek in Brussel: Bas Smets en de Brussels Urban Landscape Biennial

Artikel over het nut en nadeel van landschapsarchitectuur als instrument voor regionale ontwikkeling in Brussel.

28/09/2016

Architectuur vol van verlangen

Artikel naar aanleiding van de opening van het Kanunnik Petrus Jozef Triest Plein in Melle.

26/09/2016

(Re)Politicize!

Proud to present the A+261 issue on architecture and politics - Dutch and French edition.

21/09/2016

Architectuur met schaduw

De 20ste eeuw baarde vele duivelspacten tussen architectuur en politiek. Opvallend genoeg wordt de architectuur van het Italiaanse fascisme tot op vandaag geprezen omwille van haar abstracte vormentaal. Dergelijke rehabilitatie is de architectuur van het Derde Rijk nooit te beurt gevallen. België heeft zo zijn eigen kleine trauma in de relatie met de politiek.

24/06/2016

Ingebedde architecten

Lees meer over de architectuur van oorlog en vrede

07/06/2016

Vakmannen aan het front

Een recensie over de bijdrage van Bravoure in de Architectuurbiennale van Venetie.

04/06/2016

Toiletemmers in Werelderfgoed

Er is iets curieus met de inrichting van de gevangenis van Merksplas, waar enkele weken geleden een opstand uitbrak. De geschiedenis van de site reflecteert een utopisch beeld van de gevangenis van de toekomst, de manier waarop omgegaan wordt met die geschiedenis symboliseert dan weer de gemiste kansen.

04/12/2015

FPC Gent: geen markt, geen gevangenis

De opening van het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent zorgt na één jaar werking voor een grote opluchting - zelfs bij voormalige critici. De juiste vraag is niet of aanvankelijke bezorgheid terecht was, maar wel of de opluchting niet een beetje voorbarig is? 


28/10/2015

Het penitentiair verdriet van België

In de bouw van het gevangenisdorp Haren vormen de lokale en regionale overheid samen front met de actiegroepen tegen de federale overheid - of toch niet? Hoe kunnen we de knoop tussen activisme en politiek ontwarren?

23/10/2015

Een psychiatrisch centrum bouwen we samen

Ook architectuur heeft zijn plaats op de Vlaamse Hersteldagen. Doe mee op 18 november in de Vooruit.

01/09/2015

Eindelijk een kennisplatform voor humane gevangenisarchitectuur

De website www.prisongear.be presenteert het onderzoek naar een humane gevangenisarchitectuur.

07/04/2015

Ontmanteling van de psychiatrische kliniek

Lees de gevalstudies over zorgarchitectuur in Vlaanderen gepubliceerd in Psyche

22/10/2014

Een sterke leefomgeving begint met ruimteregie

Wat deelt een onafgewerkte verkeersinfrastructuur in Godsheide, een vervallen vierkantshoeve in Grote Spouwen, een gesloten mijnkatedraal in de Eisdense Tuiwijk en een geplande gevangenis op Domein Riegersvliet?


21/08/2014

Wie is er bang van het Bouwmeestercollege?

Iedereen lijkt het roerend eens dat de Vlaamse architectuur zonder de Bouwmeester overgeleverd is aan de wetten van de markt en de willekeur van het politieke bedrijf. Lees de opinie 'De Bouwmeester en de onheilsprofeten'.

20/12/2013

A humane prison is coming to your neighbourhood

As part of the Conflict & Design Triennial the knowledge platform Prison Gear presents design studies that pave the way for a humane prison in Leopoldsburg, Belgium.

16/12/2013

Een humane gevangenis komt naar je toe

Als onderdeel van de Conflict & Design Triënnale presenteert Prison Gear twee visieontwerpen voor de toekomstige gevangenis op het militaire domein Reigersvliet in Leopoldsburg.

09/10/2013

Limburg City / Stad Limburg

Read the memorandum of the Limburg Europa Workshop / Lees de projectnota van Atelier Limburg Europa

15/09/2013

The dismantling of the psychiatric clinic

Read the case studies on care architecture in Flanders

21/08/2013

Wat is ontwerpend onderzoek?

Drie vragen over ontwerpend onderzoek, drie antwoorden vanuit de Noorderkempen.

10/04/2013

Heeft een gemeenplaats ook een gemene waarde ?

Commentaarstuk bij het Architectuurboek n° 10: Radicale Gemeenplaatsen - Europese architectuur uit Vlaanderen

03/02/2013

Is onzichtbare psychiatrische zorg mogelijk?

Review van de opstart Pilootprojecten Zorg door de Vlaams Bouwmeester

06/11/2012

Limburg heeft ambitie / Limburg has ambition

Presentatie van de Startnota Provinciaal Bouwmeester Limburg / Presentation Initial Memo Limburg Government Architect

12/10/2012

Hoeveel vernieuwing kan de gevangenis verdragen ?

Lees hoe de modernisatie van de gevangenisarchitectuur in handen van Stéphane Beel begon en eindige bij het Ducpétiaux-model.

12/07/2012

San Gimignano aan de Zenne

Lees de column naar aanleiding van de Keukentoren van XDGA

11/04/2012

Sociaal-realisme of zelfcensuur

Met Jonas Staal schreef BAVO een pleidooi voor een nieuw sociaal-realisme in de kunst. Sociaal-realisme is broodnodig in het tijdperk van de hysterische reproductie.

21/02/2012

Nu ook een schreeuw om architectuur!

Niet occupy-en, maar de gevestigde orde verleiden om in crisistijden te investeren in leuke projecten. Lees hier meer over de Studio for Unsollicited Architecture.

20/01/2012

Gesloten architectuur is ook humaan

Lees meer over Fleur Agema's gevangenismodel

21/11/2011

Waarom kunstenaars niet fascistisch genoeg zijn

Lees het artikel in het decembernummer van Rekto:Verso.

12/09/2011

De Culturele Elite

Lees de bijdrage.

29/08/2011

Artist Participation in South Africa

The international PR campaign to showcase Rotterdam's robust policy on artist participation is now also tapping into the emerging African art markets.

17/06/2011

Denkverbod op liberale kunst

Column over de stellingenoorlog naar aanleiding van de aangekondigde bezuinigingen in de cultuursector.

07/06/2011

Maak liberaal kunstbeleid liberaal

Lees BAVO's advies aan staatssecretaris Zijlstra met betrekking tot de noodgedwongen keuzen die de cultuursector in Nederland te wachten staat.

18/03/2011

International promotion campaign of the Office for Artist Participation kicks off

The City of Edinburgh will be the first to host an international promotion event of Rotterdam's innovative cultural policies for enforcing the participation of artists in heightening a city's competitiveness and securing social peace on the local level.

28/02/2011

Culture and Contestation

The essay 'Neo-Liberalism with Dutch Characteristics: The Big Fix-Up of the Netherlands and the Practice of Embedded Cultural Activism' is published in the book volume 'Culture and Contestation in the New Century'.

19/01/2011

Art and Activism

BAVO's essay 'Artists... one more effort to be really political!' is published in the volume 'Art and Activism in the age of Globalisation'.

20/10/2010

Boek verschenen: Too Active To Act

Het boek biedt een kritische analyse van de maatschappelijke betrokkenheid van culturele actoren in Nederland in de afgelopen tien jaar.

OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

Hoeveel samenwerking kan architectuur verdragen?

project: OPPOSITIONAL ARCHITECTURE

date: 12/12/2016

author: BAVO

source: Rekto:Verso

status: article

Het ‘maken’ krijgt terug aandacht in de architectuur. Met hun tentoonstelling Ensembles in deSingel onderstrepen curatoren Christoph Grafe en Bart Tritsman de actuele waarde van de architectuur als ambacht. Dat je in bouwwerken opnieuw de hand van de maker herkent, wil men niet benoemen als nostalgie. Het biedt veeleer antwoord op de vraag naar authenticiteit in een tijdperk dat beheerst wordt door efficiëntie.Vreemd is wel dat ondanks de nieuwe samenwerkings-verbanden de rol van de architect als meesterbrein overeind blijft staan. Kan het ook anders?

De tentoonstelling (in een scenografie van Asli Cicek) is opgebouwd rond vier materialen: baksteen, hout, staal en beton. De schoonheid en de mogelijkheden van elke materiaalsoort worden telkens met een levensgroot object tastbaar gemaakt in de tentoonstellingsruimte. Zo zien we een bakstenen schouw, een houten vensterraam, een stalen console en een betonnen plafondelement. Heel wat unieke foto’s, documenten en tekeningen vullen de tentoonstelling aan. Een pronkstuk is zeker de originele stalen console die gered werd uit de brand van het door Victor Horta ontworpen warenhuis Innovation in de Brusselse Nieuwstraat.

Die terugkeer van het ambachtelijke in de architectuur is niet alleen een zaak van materialen, maar ook een vraagstuk rond samenwerking. Architectuur qua ambacht wordt gepresenteerd als motor om te komen tot een sociale (en dus ‘gedeelde’) architectuur. Het beeld van de solitaire ambachtsman die urenlang in zijn atelier schaaft aan een verfijnd product, krijgt daarmee een flinke update. De basisstelling van Ensembles is dat architectuur qua ambacht een gemeenschappelijk subject vooronderstelt. Van Horta tot heden wijzen de curatoren op het samenspel van ontwerper-opdrachtgever, ontwerper-ontwerper en ontwerper-maker.

Geen wonder dat de curatoren en architecten tijdens de vernissage hun uiterste best deden om vanop het podium alle betrokkenen uitgebreid te bedanken. De sfeer van ‘tous ensemble’ werd benadrukt door personen met voornaam te benoemen – van ‘Kim van Wienerberger’ over ‘Paul de metselaar’ tot ‘Ellen van VAi’. Maar voorbij die vriendelijke schouderklopjes gaf hun spreken zelf een andere inkijk. De architecten toonden dat de ander (de vakman, de gebruiker, …) niet zomaar een plaats krijgt in het architecturaal productieproces. Bovendien bleek een emancipatie van de ander in het architecturaal productieproces pas mogelijk voor zover de architect van het toneel verdwijnt.

Drie spreekbeurten gaven alvast drie variaties in de subjectpositie van de architect.

1) DE OBSCENE MEESTER-ARCHITECT

In de lezing van Dirk Somers van het bureau Bovenbouw krijgen we het beeld voorgeschoteld van een architect die zijn vakmannen tot knotsgekke resultaten drijft. Somers ontwierp de bakstenen schouw in de tentoonstelling – al schrijft hij het idee volledig toe aan de letterlijke vraag van curator Christoph. Hij presenteert de schouw in zijn lezing als een toonbeeld van de eeuwige wederkeer van de baksteen in het woonhuis, en toont heel wat schouw-varianten uit de geschiedenisboeken. Toppunt van die traditie bleek de Arts & Crafts beweging: zij bedacht de schouw als een afzonderlijke ruimte in het hart van de woning. Zo ontstond, aldus Somers, het idee om in de tentoonstellingsruimte een schouw na te bouwen waarin bezoekers kunnen verpozen. Met een flinke knipoog geeft hij nog mee dat de schouw nooit enig vuur zal zien, maar dat de tentoonstelling niettemin blij is met deze schouw.

De grap van de schouw herhaalt zich in het eigenzinnige materiaalgebruik. Terwijl Somers beschrijft hoe de steen in het werk van Sigurd Lewerentz functioneerde als een onaantastbare eenheid van het bouwen – als een uniek stuk gebakken klei dat als ondeelbaar deeltje zijn toepassing vond – koos hij zelf om creatief aan de slag te gaan met de snelbouwsteen ‘Porotherm’ van Wienerberger. De Porotherm is een industrieel vervaardigde steen die voordelig is omwille van zijn grote formaat, maar daardoor ook moeilijk te behandelen is door metselaars – mede door de onhandige neus aan de steen. De snelbouwsteen werd daarom, tegen alle voorschriften in, versneden voor de schouw van Somers. Een halve Porotherm is gemakkelijker te behandelen en zorgt voor reliëf in de afwerking. Gele glasvezeldraad bleek nodig om de stabiliteit van de schouw te garanderen. Het resultaat noemt Dirk Somers al grappend ‘een harig ding’.

Somers’ boodschap is dat te veel trouw zweren aan de regels van de kunst dodelijk is voor creativiteit. Vakmannen moeten uit hun comfortzone gehaald worden om tot innovatie te komen. De rol van de architect ligt daarom in het aan de laars lappen van alle technische voorschriften en het overtuigen van de vakmannen om eigenaardigheden gewoon uit te voeren. Of de architect daadwerkelijk gelooft in het product, is een ander verhaal. Dat Somers zich verschuilt achter de ingeving van de curator, doet anders vermoeden. Hoe dan ook is het rookscherm van jovialiteit en cynisme een ideale manier om het nieuwe meesterschap van de architect te verdringen.

2) DE BRUTALITISCHE FETISJIST

De stalen console die in Ensembles is opgesteld, is een readymade die geleend werd van de bouwwerf voor De Krook, de nieuwe stadsbibliotheek annex centrum voor digitale innovatie in Gent. Het gebouw is een ontwerp van het architectenkantoor Coussée en Goris. Zij hanteren sinds lang ‘ruwbouw is eindfase’ als stelregel bij het ontwerp. Denk maar aan het naakte gebruik van beton en silexsteen in Sint Lucas Brussel. Zoals ruw hout een thema is in het Provinciaal Sportcentrum De Boerenkreek en in het nieuwe bezoekerscentrum van natuurpark Het Zwin, wordt in De Krook voor het eerst bruut staal toegepast. Ralf Coussée beschrijft hoe hij het gevoel van het aambeeld wou actualiseren, gebruik makend van de hedendaagse technieken en ingewikkelde computerprogramma’s. Zo worden de lasnaden niet verdoezeld, maar zichtbaar gelaten omwille van hun bijzonder esthetisch effect. Op dezelfde manier zorgt ook een ‘aspect van roest’ voor ‘patina’.

De naakte toepassing van staal blijkt niet zo eenvoudig als het lijkt. De architect verkreeg er een speciale toestemming voor van de Commissie van Binnenlandse Zaken, omdat het gebruik van zichtbaar staal sinds de brand van in de Innovation in 1967 niet meer toegelaten is. Ook de onderdelen van de staalconstructie (van 22 ton per stuk) over water tot in de stad brengen, was een serieus logistiek vraagstuk. En ook geschikte werklieden vinden die begrijpen dat het staal zichtbaar blijft, bleek allesbehalve evident. Voor hen stelde de architect een code op: papieren fiches die opgehangen werden in de werkplaats en die de gewenste en ongewenste omgang met het staal precies omschreven – zowel in regels als symbolen. Coussée stelt: ‘Het is onze taak [als architect] om het [gebruik van naakt staal] erdoor te duwen.’

Hier krijgen we het beeld van de architect die goede uitvoering verheft tot de orde van het Schone en daar alle andere overwegingen – economie of ecologie – aan ondergeschikt maakt. Meermaals herhaalt Ralf Coussée in zijn lezing dat werklieden die niet beantwoorden aan de hoge kwaliteitseisen, zonder pardon vervangen worden. Zo blijkt de verhouding architect-maker in het architecturale productieproces ondersteund te worden door een ongewoon autoritaire machtsverhouding. Samenwerking ligt in het streng toekijken of de vakmannen een juist gevolg geven aan de voorschriften van het brutalistisch fetisjisme.

3) DE ARCHITECT ALS GEMEENSCHAPPELIJK SUBJECT

Het werk van Toestand is de vreemde eend in de bijt. In zijn lezing bekent Pepijn Kennis eerlijk dat hij eerst niet begreep waarom juist hij – als niet-architect en niet-vakman – gevraagd werd om te participeren aan de tentoonstelling. Pas later ging hij inzien dat ook ‘samen stad maken’ een bijzonder soort vakmanschap vergt. Toestand staat voor het tijdelijk her-activeren van lege plekken in de stad voor socioculturele activiteiten. Stelregel van het collectief luidt: ‘autonomie creëren in dialoog’. Een schoolvoorbeeld is het project ‘Allee du Kaai’ in Brussel. Op vraag van het Brussels Gewest organiseerde Toestand een tijdelijke bezetting van leegstaande gebouwen op een plek aan de Kanaalzone waar in de toekomst een park komt. De activiteiten van Toestand zorgen voor leven in de buurt en genereren naamsbekendheid voor het toekomstige ontwikkelingsgebied. In deze win-win wordt het uitzonderlijke samenspel (of ‘ensemble’) van ontwerper en overheid zichtbaar.

Meer uitvoerig gaat Kennis in op een tijdelijke her-activering van een leegstaand gebouw in Prishtina, Kosovo. Samen met 25 Belgische en 15 Zwitserse vrijwilligers werd daar in de zomermaanden van 2016 een leegstaande warmtewisselaar omgebouwd tot een sociale en culturele plek. Er was geen plan, enkel de wetenschap dat de activiteiten op maandag opgestart zouden worden en op zaterdag de feestelijke opening van de culturele ruimte zou volgen. Vakkennis was geen kwestie: ‘Als iemand niet kan zagen, leert de ander hem zagen of omgekeerd.’

Een andere stelregel was het gebruik van gerecycleerd materiaal. Kennis noemt drie redenen: 1) er is weinig bouwmateriaal voorhanden in Kosovo, 2) het project had helemaal geen budget en 3) men wou de ecologische voetafdruk beperken. Dat resulteerde in innovatieve oplossingen, zoals het gebruik van autoruiten als venster, autobanden als muur en lege flesjes in metselwerk. Het gebouw werd ‘ThermoKiss’ gedoopt (een verbastering van de vroegere naam ThermoKos) en werd zoals voorzien feestelijk geopend op zaterdag. Kennis besluit: ‘Er was geen water, geen elektriciteit, het gebouw was voor 80% waterdicht, maar er was veel menselijke warmte en heel veel goesting om verder te gaan.’

De groep vrijwilligers die onderling capaciteiten deelt en aan de slag gaat met beschikbare middelen, brengt ons op een soort anti-architectuur. De tweedeling tussen architect en maker, tussen de ene die regels opstelt en de andere die ze uitvoert, wordt hier overstegen. De schoonheid van het architecturale object ligt niet in de goede uitvoering, maar in spontane samenwerking. De degelijkheid van het gebouw ligt niet in de waterdichte uitvoering, maar in de constructie van een gedeeld menselijk verlangen. In zo’n proces kan je de rol van de architect omschrijven als een open en vacante plek binnen het gemeenschappelijke maakproces.

TENSLOTTE

Dat Ensembles aandacht besteedt aan het gemeenschappelijke subject binnen de architecturale productie, maakt de tentoonstelling op zich hoopgevend voor het architectenberoep, zeker in het licht van de mensonterende uitspraken van Zaha Hadid over de vele doden op de werven voor Qatarese WK-stadions. Toen zij kritiek kreeg op haar betrokkenheid bij de bouw van het Al-Wakrah-stadion, repliceerde de Brits-Iraakse architecte dat de arbeidsomstandigheden op een bouwproject niet de taak of de zorg waren van de architect. Ensembles ademt een heel ander engagement en viert de incarnaties van het gemeenschappelijke in de architectuur van verleden tot heden.

Maar hoe leuk en gezellig samenwerken ook mag zijn, opvallend genoeg blijft de architect uiteindelijk de centrale rol spelen binnen het nieuwe gemeenschappelijke subject. De spreekbeurten van Bovenbouw en Coussée & Goris tonen aan hoe aan het heilige huisje van de meester-architect niet geraakt wordt in de tentoonstelling. Toestand vormt daarop een onverwachte uitweg – zelfs al blijft hun instrumentele rol aan het Kanaal in Brussel bedenkelijk. Hun project in Prishtina illustreert dat de verdwijning van de architect aanleiding kan geven voor een architecturaal productieproces dat gedragen wordt door een gemeenschappelijk subject. Of de verdwijning van de architect ook de architectuur in Vlaanderen kan vernieuwen, valt nog te bezien.

 

De expo ‘Ensembles’ loopt tot 15 januari 2017 in deSingel.

 

Gepubliceerd door Rekto:Verso